Umut
New member
Örneğin tamamen açıklayıcı bir varsayım kuralım: Bir hastalık 1.000 kişiden 10'unda bulunsun. Kullanılan test, hastalığı taşıyan 10 kişinin 9'unu doğru belirlesin. Hastalığı taşımayan 990 kişinin ise yüzde 5'inde yanlış pozitif sonuç versin.
Bu durumda:
- Gerçek hastalığı bulunan ve pozitif çıkan kişi sayısı 9'dur.
- Hastalığı bulunmadığı hâlde pozitif çıkan kişi sayısı 990 × 0,05 = 49,5, yani yaklaşık 50 kişidir.
- Toplam pozitif sonuç sayısı yaklaşık 59 olur.
- Pozitif sonuç alanların gerçekten hasta olma oranı yaklaşık 9 / 59, yani yüzde 15,3'tür.
Başka bir ifadeyle, bu varsayımsal örnekte pozitif sonuçların yaklaşık yüzde 15'i gerçek hastalığa karşılık gelmektedir. Rakamlar belirli bir tıbbi teste ait değildir; olasılık hesabının nasıl çalıştığını göstermek amacıyla seçilmiştir.
Buradan çıkarılacak sonuç, testlerin gereksiz olduğu değildir. Tam tersine, test sonuçlarının doğru yorumlanması gerektiğidir. Gerçek sağlık kararlarında testin özellikleri, kişinin klinik durumu ve uzman değerlendirmesi birlikte ele alınmalıdır.
Bu örnek aynı zamanda önemli bir düşünme alışkanlığını gösterir: Bir bilgi tek başına yeterli olmayabilir. Sonucun anlamını anlayabilmek için o bilgiyi daha geniş bir bağlama yerleştirmek gerekir.
6. Erkekler ve Kadınlar Rasyonel Düşünürken Farklılaşır mı?
Toplumda erkeklerin daha mantıklı ve sonuç odaklı, kadınların ise daha duygusal ve ilişki odaklı olduğu yönünde yaygın bir düşünce vardır. Ancak bu genelleme, bireylerin karar verme biçimlerini açıklamak için yeterli değildir. Bir insanın mantıklı düşünme becerisini yalnızca cinsiyetine bakarak değerlendirmek doğru olmaz.
Naomi Ellemers'ın 2018 yılında Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan “Gender Stereotypes” başlıklı derlemesi, cinsiyet kalıplarının yalnızca insanların birbirleri hakkındaki beklentilerini yansıtmadığını, aynı zamanda bireylerin nasıl algılandığını ve nasıl davranmaya yönlendirildiğini de etkileyebildiğini açıklıyor.
Kaynak: Naomi Ellemers, 2018, Annual Review of Psychology, 69, 275–298. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122216-011719
Bu açıdan konuya daha dengeli yaklaşabiliriz. Örneğin bir aile otomobil satın alırken bir kişi yakıt tüketimi, bakım giderleri ve ikinci el değerine odaklanabilir. Diğer kişi ise aracın çocuk koltuğuna uygunluğunu, uzun yolculuklarda aile üyelerinin rahatlığını ve güvenlik donanımlarını önceliklendirebilir.
Bu iki bakış açısı zorunlu olarak kadınlara veya erkeklere ait değildir. Herhangi bir cinsiyetten kişi maliyetleri önceliklendirebilir ya da aile güvenliğine daha fazla önem verebilir. Üstelik bu ölçütler birbirine rakip olmak zorunda da değildir. Yakıt tüketimi düşük, güvenli ve aile ihtiyaçlarına uygun bir araç bulmak, iki tarafın da önceliklerini karşılayan daha kapsamlı bir karar olabilir.
Benzer durum iş hayatında da görülür. Bir yönetici, kısa vadede üretimi artırmak için çalışma saatlerini uzatmayı düşünebilir. Başka bir yönetici ise çalışanların yorgunluğunun, motivasyonunun ve hata oranlarının uzun vadeli sonuçlarını hesaba katabilir. İlk yaklaşımın ölçülebilir sonuçlara odaklanması, ikinci yaklaşımın ise insan etkilerini dikkate alması, tek başına birinin daha rasyonel olduğu anlamına gelmez.
Asıl soru, kararın yalnızca kısa vadeli çıktılara mı yoksa uzun vadeli sonuçlara da mı baktığıdır.
Bir kararın insan üzerindeki etkileri de gerçek dünyanın bir parçasıdır. Çalışanların tükenmişliği, aile üyelerinin güvenliği veya bir hizmeti kullanan insanların memnuniyeti ölçülmesi gereken sonuçlar arasında yer alabilir. Dolayısıyla duygusal ve sosyal etkileri hesaba katmak, mantığın karşıtı değil, eksik bırakılmış bilgileri tamamlayan bir yaklaşım olabilir.
Araştırmalarda da cinsiyet farklılıklarıyla ilgili bulguları dikkatli yorumlamak gerekir. Örneğin Koch, D'Mello ve Sackett'in 2015 tarihli meta-analizi, işe alım kararlarına ilişkin 136 bağımsız etki büyüklüğünü ve toplam 22.348 katılımcıyı kapsayan deneysel çalışmaları bir araya getirmiştir. Araştırmacılar, erkeklerin erkek egemen mesleklerde daha çok tercih edildiğini ve dikkatli karar verme motivasyonunun bazı önyargıları azaltabildiğini bildirmiştir.
Kaynak: Koch, A. J., D'Mello, S. D. ve Sackett, P. R. (2015). “A meta-analysis of gender stereotypes and bias in experimental simulations of employment decision making.” Journal of Applied Psychology, 100(1), 128–161. DOI: https://doi.org/10.1037/a0036734
Bu araştırma, erkeklerin veya kadınların doğuştan daha rasyonel olduğunu göstermiyor. Daha çok, karar veren kişilerin toplumsal beklentilerden etkilenebildiğini ortaya koyuyor. Bir adayın yetkinliğini ölçmek yerine cinsiyetine ilişkin varsayımlara dayanmak, nesnel değerlendirmeyi bozan bir etkendir.
Bence burada önemli olan, pratik sonuçlarla sosyal etkileri birbirinden ayırmak yerine aynı karar tablosunda değerlendirmektir. Bir seçenek kısa vadede daha ucuz olabilir ama çalışan devir hızını artırabilir. Bir ürün daha pahalı olabilir ama daha güvenli ve uzun ömürlü olabilir. Rasyonel karar, yalnızca kolay ölçülen sonuçları değil, kararın gerçekten önemli olan bütün sonuçlarını hesaba katmaya çalışır.
7. Rasyonel Fikir ile Önyargı Arasındaki İlişki
İnsanlar çoğu zaman düşüncelerinin mantıklı olduğunu kabul eder. Ancak bir düşünceye güçlü biçimde inanmak, o düşüncenin sağlam kanıtlara dayandığını göstermez.
Örneğin bir kişi, iki kez aynı marka telefon kullandığını ve ikisinin de bozulduğunu düşünelim. Bu deneyim, markaya karşı temkinli yaklaşmak için anlaşılır bir neden olabilir. Fakat yalnızca iki örneğe dayanarak markanın bütün ürünlerinin kalitesiz olduğu sonucuna varmak aşırı genelleme olur.
Burada üç kavramı ayırmak faydalıdır:
- Gözlem: Kullandığım iki telefon arızalandı.
- Yorum: Bu markanın ürünlerinde kalite sorunu olabilir.
- Kesin hüküm: Bu markanın bütün telefonları kötüdür.
İlk ifade kişisel deneyimi aktarır. İkinci ifade araştırılabilecek bir ihtimali ortaya koyar. Üçüncü ifade ise mevcut kanıtların taşıyabileceğinden daha geniş bir iddiada bulunur.
Rasyonel düşünme, deneyimlerimizi değersiz saymaz. Ancak kişisel deneyim ile genel sonuç arasındaki mesafeyi fark etmemizi sağlar. Ürünlerin arıza oranlarını, bağımsız incelemeleri, garanti koşullarını ve kullanım sürelerini araştırmak, daha güvenilir bir değerlendirme yapmamıza yardımcı olabilir.
Aynı ilke insanlar hakkında karar verirken de geçerlidir. Bir kişiyle yaşadığımız olumsuz deneyim, o kişinin belirli davranışlarını değerlendirmemize yardımcı olabilir. Fakat bu deneyimden hareketle bütün bir topluluğa ilişkin kesin yargılar çıkarmak rasyonel değildir.
Bir başka yaygın hata da doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha fazla arayabilir, karşıt kanıtları ise göz ardı edebilir. Böylece düşüncelerini geliştirmek yerine onları savunmaya odaklanırlar.
Bunun önüne geçmek için kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Benim fikrimin yanlış olabileceğini gösterecek hangi kanıt ortaya çıkarsa düşüncemi değiştiririm?” Bu soruya hiçbir cevap veremiyorsak, bir fikri değerlendirmekten çok ona bağlanmış olabiliriz.
8. Ekonomi ve İş Hayatında Rasyonel Karar Verme
Ekonomide rasyonel karar verme genellikle seçeneklerin maliyetlerinin, getirilerinin ve fırsat maliyetlerinin değerlendirilmesiyle ilişkilendirilir. Fırsat maliyeti, bir seçeneği tercih ettiğimizde vazgeçtiğimiz en iyi alternatifin değeridir.
Örneğin akşam iki saat boyunca ek iş yaparak 600 TL kazanabileceğinizi düşünelim. Aynı saatleri bir sınava hazırlanmak için kullanırsanız o akşam doğrudan gelir elde etmezsiniz. Ancak sınavın başarıyla sonuçlanması gelecekte daha iyi bir işe ulaşmanızı sağlayabilir.
Burada doğru karar, herkes için otomatik olarak ek iş yapmak veya ders çalışmak değildir. Kısa vadeli para ihtiyacınız, sınavın önemi, gelecekteki kazanç ihtimali ve dinlenme gereksiniminiz birlikte değerlendirilmelidir.
İşletmeler için de benzer bir yaklaşım geçerlidir. Bir şirket daha fazla ürün üretmek istediğinde yalnızca üretim miktarına bakamaz. Ek iş gücü, enerji, hammadde, bakım ve depolama giderleri de hesaba katılmalıdır. Üretimi artırmak satışları artırmıyorsa, elde kalan stoklar maliyet oluşturabilir.
Rasyonel kararın önemli özelliklerinden biri, ölçülebilir hedefler belirlemektir. “İşlerimizi iyileştirelim” gibi genel bir hedef yerine “Üç ay içinde müşteri şikâyetlerini yüzde 15 azaltalım” gibi ölçülebilir bir hedef koymak, gelişmenin değerlendirilmesini kolaylaştırır.
Ancak ölçümün kendisi de dikkatli yapılmalıdır. Çalışanları yalnızca yaptıkları işin sayısıyla değerlendirirsek kaliteyi, güvenliği veya müşteri memnuniyetini gözden kaçırabiliriz. Bir çağrı merkezinde günlük görüşme sayısını artırmak, görüşmelerin sorunları gerçekten çözdüğü anlamına gelmez.
Bu nedenle iyi bir karar sistemi, birbiriyle ilişkili birkaç göstergeyi birlikte kullanır. Verimlilik, kalite, maliyet, güvenlik ve memnuniyet gibi ölçütler, tek bir rakamın anlatamayacağı daha kapsamlı bir tablo sunar.
9. Sosyal İlişkilerde Rasyonel Olmak Ne Anlama Gelir?
Bu durumda:
- Gerçek hastalığı bulunan ve pozitif çıkan kişi sayısı 9'dur.
- Hastalığı bulunmadığı hâlde pozitif çıkan kişi sayısı 990 × 0,05 = 49,5, yani yaklaşık 50 kişidir.
- Toplam pozitif sonuç sayısı yaklaşık 59 olur.
- Pozitif sonuç alanların gerçekten hasta olma oranı yaklaşık 9 / 59, yani yüzde 15,3'tür.
Başka bir ifadeyle, bu varsayımsal örnekte pozitif sonuçların yaklaşık yüzde 15'i gerçek hastalığa karşılık gelmektedir. Rakamlar belirli bir tıbbi teste ait değildir; olasılık hesabının nasıl çalıştığını göstermek amacıyla seçilmiştir.
Buradan çıkarılacak sonuç, testlerin gereksiz olduğu değildir. Tam tersine, test sonuçlarının doğru yorumlanması gerektiğidir. Gerçek sağlık kararlarında testin özellikleri, kişinin klinik durumu ve uzman değerlendirmesi birlikte ele alınmalıdır.
Bu örnek aynı zamanda önemli bir düşünme alışkanlığını gösterir: Bir bilgi tek başına yeterli olmayabilir. Sonucun anlamını anlayabilmek için o bilgiyi daha geniş bir bağlama yerleştirmek gerekir.
6. Erkekler ve Kadınlar Rasyonel Düşünürken Farklılaşır mı?
Toplumda erkeklerin daha mantıklı ve sonuç odaklı, kadınların ise daha duygusal ve ilişki odaklı olduğu yönünde yaygın bir düşünce vardır. Ancak bu genelleme, bireylerin karar verme biçimlerini açıklamak için yeterli değildir. Bir insanın mantıklı düşünme becerisini yalnızca cinsiyetine bakarak değerlendirmek doğru olmaz.
Naomi Ellemers'ın 2018 yılında Annual Review of Psychology dergisinde yayımlanan “Gender Stereotypes” başlıklı derlemesi, cinsiyet kalıplarının yalnızca insanların birbirleri hakkındaki beklentilerini yansıtmadığını, aynı zamanda bireylerin nasıl algılandığını ve nasıl davranmaya yönlendirildiğini de etkileyebildiğini açıklıyor.
Kaynak: Naomi Ellemers, 2018, Annual Review of Psychology, 69, 275–298. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122216-011719
Bu açıdan konuya daha dengeli yaklaşabiliriz. Örneğin bir aile otomobil satın alırken bir kişi yakıt tüketimi, bakım giderleri ve ikinci el değerine odaklanabilir. Diğer kişi ise aracın çocuk koltuğuna uygunluğunu, uzun yolculuklarda aile üyelerinin rahatlığını ve güvenlik donanımlarını önceliklendirebilir.
Bu iki bakış açısı zorunlu olarak kadınlara veya erkeklere ait değildir. Herhangi bir cinsiyetten kişi maliyetleri önceliklendirebilir ya da aile güvenliğine daha fazla önem verebilir. Üstelik bu ölçütler birbirine rakip olmak zorunda da değildir. Yakıt tüketimi düşük, güvenli ve aile ihtiyaçlarına uygun bir araç bulmak, iki tarafın da önceliklerini karşılayan daha kapsamlı bir karar olabilir.
Benzer durum iş hayatında da görülür. Bir yönetici, kısa vadede üretimi artırmak için çalışma saatlerini uzatmayı düşünebilir. Başka bir yönetici ise çalışanların yorgunluğunun, motivasyonunun ve hata oranlarının uzun vadeli sonuçlarını hesaba katabilir. İlk yaklaşımın ölçülebilir sonuçlara odaklanması, ikinci yaklaşımın ise insan etkilerini dikkate alması, tek başına birinin daha rasyonel olduğu anlamına gelmez.
Asıl soru, kararın yalnızca kısa vadeli çıktılara mı yoksa uzun vadeli sonuçlara da mı baktığıdır.
Bir kararın insan üzerindeki etkileri de gerçek dünyanın bir parçasıdır. Çalışanların tükenmişliği, aile üyelerinin güvenliği veya bir hizmeti kullanan insanların memnuniyeti ölçülmesi gereken sonuçlar arasında yer alabilir. Dolayısıyla duygusal ve sosyal etkileri hesaba katmak, mantığın karşıtı değil, eksik bırakılmış bilgileri tamamlayan bir yaklaşım olabilir.
Araştırmalarda da cinsiyet farklılıklarıyla ilgili bulguları dikkatli yorumlamak gerekir. Örneğin Koch, D'Mello ve Sackett'in 2015 tarihli meta-analizi, işe alım kararlarına ilişkin 136 bağımsız etki büyüklüğünü ve toplam 22.348 katılımcıyı kapsayan deneysel çalışmaları bir araya getirmiştir. Araştırmacılar, erkeklerin erkek egemen mesleklerde daha çok tercih edildiğini ve dikkatli karar verme motivasyonunun bazı önyargıları azaltabildiğini bildirmiştir.
Kaynak: Koch, A. J., D'Mello, S. D. ve Sackett, P. R. (2015). “A meta-analysis of gender stereotypes and bias in experimental simulations of employment decision making.” Journal of Applied Psychology, 100(1), 128–161. DOI: https://doi.org/10.1037/a0036734
Bu araştırma, erkeklerin veya kadınların doğuştan daha rasyonel olduğunu göstermiyor. Daha çok, karar veren kişilerin toplumsal beklentilerden etkilenebildiğini ortaya koyuyor. Bir adayın yetkinliğini ölçmek yerine cinsiyetine ilişkin varsayımlara dayanmak, nesnel değerlendirmeyi bozan bir etkendir.
Bence burada önemli olan, pratik sonuçlarla sosyal etkileri birbirinden ayırmak yerine aynı karar tablosunda değerlendirmektir. Bir seçenek kısa vadede daha ucuz olabilir ama çalışan devir hızını artırabilir. Bir ürün daha pahalı olabilir ama daha güvenli ve uzun ömürlü olabilir. Rasyonel karar, yalnızca kolay ölçülen sonuçları değil, kararın gerçekten önemli olan bütün sonuçlarını hesaba katmaya çalışır.
7. Rasyonel Fikir ile Önyargı Arasındaki İlişki
İnsanlar çoğu zaman düşüncelerinin mantıklı olduğunu kabul eder. Ancak bir düşünceye güçlü biçimde inanmak, o düşüncenin sağlam kanıtlara dayandığını göstermez.
Örneğin bir kişi, iki kez aynı marka telefon kullandığını ve ikisinin de bozulduğunu düşünelim. Bu deneyim, markaya karşı temkinli yaklaşmak için anlaşılır bir neden olabilir. Fakat yalnızca iki örneğe dayanarak markanın bütün ürünlerinin kalitesiz olduğu sonucuna varmak aşırı genelleme olur.
Burada üç kavramı ayırmak faydalıdır:
- Gözlem: Kullandığım iki telefon arızalandı.
- Yorum: Bu markanın ürünlerinde kalite sorunu olabilir.
- Kesin hüküm: Bu markanın bütün telefonları kötüdür.
İlk ifade kişisel deneyimi aktarır. İkinci ifade araştırılabilecek bir ihtimali ortaya koyar. Üçüncü ifade ise mevcut kanıtların taşıyabileceğinden daha geniş bir iddiada bulunur.
Rasyonel düşünme, deneyimlerimizi değersiz saymaz. Ancak kişisel deneyim ile genel sonuç arasındaki mesafeyi fark etmemizi sağlar. Ürünlerin arıza oranlarını, bağımsız incelemeleri, garanti koşullarını ve kullanım sürelerini araştırmak, daha güvenilir bir değerlendirme yapmamıza yardımcı olabilir.
Aynı ilke insanlar hakkında karar verirken de geçerlidir. Bir kişiyle yaşadığımız olumsuz deneyim, o kişinin belirli davranışlarını değerlendirmemize yardımcı olabilir. Fakat bu deneyimden hareketle bütün bir topluluğa ilişkin kesin yargılar çıkarmak rasyonel değildir.
Bir başka yaygın hata da doğrulama yanlılığıdır. İnsanlar mevcut inançlarını destekleyen bilgileri daha fazla arayabilir, karşıt kanıtları ise göz ardı edebilir. Böylece düşüncelerini geliştirmek yerine onları savunmaya odaklanırlar.
Bunun önüne geçmek için kendimize şu soruyu sorabiliriz: “Benim fikrimin yanlış olabileceğini gösterecek hangi kanıt ortaya çıkarsa düşüncemi değiştiririm?” Bu soruya hiçbir cevap veremiyorsak, bir fikri değerlendirmekten çok ona bağlanmış olabiliriz.
8. Ekonomi ve İş Hayatında Rasyonel Karar Verme
Ekonomide rasyonel karar verme genellikle seçeneklerin maliyetlerinin, getirilerinin ve fırsat maliyetlerinin değerlendirilmesiyle ilişkilendirilir. Fırsat maliyeti, bir seçeneği tercih ettiğimizde vazgeçtiğimiz en iyi alternatifin değeridir.
Örneğin akşam iki saat boyunca ek iş yaparak 600 TL kazanabileceğinizi düşünelim. Aynı saatleri bir sınava hazırlanmak için kullanırsanız o akşam doğrudan gelir elde etmezsiniz. Ancak sınavın başarıyla sonuçlanması gelecekte daha iyi bir işe ulaşmanızı sağlayabilir.
Burada doğru karar, herkes için otomatik olarak ek iş yapmak veya ders çalışmak değildir. Kısa vadeli para ihtiyacınız, sınavın önemi, gelecekteki kazanç ihtimali ve dinlenme gereksiniminiz birlikte değerlendirilmelidir.
İşletmeler için de benzer bir yaklaşım geçerlidir. Bir şirket daha fazla ürün üretmek istediğinde yalnızca üretim miktarına bakamaz. Ek iş gücü, enerji, hammadde, bakım ve depolama giderleri de hesaba katılmalıdır. Üretimi artırmak satışları artırmıyorsa, elde kalan stoklar maliyet oluşturabilir.
Rasyonel kararın önemli özelliklerinden biri, ölçülebilir hedefler belirlemektir. “İşlerimizi iyileştirelim” gibi genel bir hedef yerine “Üç ay içinde müşteri şikâyetlerini yüzde 15 azaltalım” gibi ölçülebilir bir hedef koymak, gelişmenin değerlendirilmesini kolaylaştırır.
Ancak ölçümün kendisi de dikkatli yapılmalıdır. Çalışanları yalnızca yaptıkları işin sayısıyla değerlendirirsek kaliteyi, güvenliği veya müşteri memnuniyetini gözden kaçırabiliriz. Bir çağrı merkezinde günlük görüşme sayısını artırmak, görüşmelerin sorunları gerçekten çözdüğü anlamına gelmez.
Bu nedenle iyi bir karar sistemi, birbiriyle ilişkili birkaç göstergeyi birlikte kullanır. Verimlilik, kalite, maliyet, güvenlik ve memnuniyet gibi ölçütler, tek bir rakamın anlatamayacağı daha kapsamlı bir tablo sunar.
9. Sosyal İlişkilerde Rasyonel Olmak Ne Anlama Gelir?