Umut
New member
S&P Global'in dönemin verilerine ilişkin analizinde GameStop'un 8 Ocak 2021'deki 17,69 dolarlık kapanışından 14 Ocak'ta 43 doların üzerine çıktığı, 14 Ocak kapanışının ise 39,92 dolar olduğu belirtiliyor. Bu, yalnızca birkaç işlem gününde olağanüstü bir hareket anlamına geliyordu.
Buradaki önemli nokta şu: Böyle dönemlerde piyasa yapıcının karşılaştığı risk normal piyasa koşullarından çok daha yüksek.
Fiyat çok hızlı hareket ediyor, işlem hacmi patlıyor ve yatırımcıların emirleri olağan dönemlere göre çok daha dengesiz hale gelebiliyor. Bu durumda piyasa yapıcının verdiği fiyatların arasındaki spread genişleyebilir veya risk limitleri devreye girebilir.
GameStop olayı doğrudan “piyasa yapıcılık işlemleri” olarak okunmamalı. Olay; açığa satış, opsiyon piyasası, bireysel yatırımcı emirleri, brokerlar, takas kuruluşları ve piyasa yapıcılar dahil olmak üzere daha geniş bir piyasa yapısı tartışmasının parçasıydı. SEC'in raporu da zaten olayın tamamını hisse ve opsiyon piyasalarının işleyişi bağlamında inceliyor.
Yatırımcı Açısından En Önemli Konu: Spread
Bireysel yatırımcı için piyasa yapıcılığın en somut sonucu çoğu zaman spread'dir.
Diyelim ki ekranda:
Alış: 50,00 TL
Satış: 50,20 TL
görülüyor.
Spread:
50,20 - 50,00 = 0,20 TL
Yüzdesel olarak yaklaşık:
0,20 / 50 = %0,40
olur.
Yani yatırımcı 50,20 TL'den alıp hemen satmak isterse teorik olarak 50 TL civarındaki alış fiyatına denk gelen bir çıkışla karşılaşabilir. Daha komisyonları hesaba katmadan yüzde 0,40 civarında bir fark oluşuyor.
Bu nedenle özellikle sık işlem yapan bir yatırımcı için spread küçük görünse bile toplam maliyet ciddi hale gelebilir.
Örneğin 100.000 TL tutarında bir işlemde yüzde 0,40'lık fark yaklaşık 400 TL'lik teorik fiyat farkı anlamına gelir.
Burada erkek yatırımcıların daha çok “Bu işlem bana kaç TL'ye mal oluyor, spread ne kadar, çıkış fiyatım ne?” gibi sonuç odaklı sorular sorması mümkünken, kadın yatırımcıların aynı mekanizmanın “Bu piyasa bana güven veriyor mu, fiyat oluşumu adil mi, küçük yatırımcı dezavantajlı mı?” gibi güven ve piyasa deneyimi tarafına daha fazla dikkat etmesi mümkün olabilir.
Fakat bunu biyolojik veya değişmez bir kadın-erkek ayrımı olarak görmek doğru olmaz. Yatırım davranışları yaş, gelir, finansal eğitim, deneyim, risk toleransı ve sosyal çevre gibi birçok faktörden etkilenir. Burada asıl önemli olan iki bakış açısını birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı olarak görmek.
Bir yatırımcının “spread kaç?” sorusu kadar “Bu spread neden bu kadar geniş?” sorusu da önemlidir.
Piyasa Yapıcılığı Yatırımcı İçin İyi mi, Kötü mü?
Tek başına iyi veya kötü demek mümkün değil.
İyi tasarlanmış bir piyasa yapıcılık sistemi, düşük likiditeli bir üründe alıcı ve satıcıların karşılaşmasını kolaylaştırabilir. İşlem maliyetlerinin düşmesine ve fiyat oluşumunun daha düzenli hale gelmesine katkı sağlayabilir.
Borsa İstanbul da piyasa yapıcılı sürekli işlem yönteminin fiyat istikrarına ve likiditeye katkı sağlamasını hedeflediğini belirtiyor. Ayrıca Borsa, piyasa yapıcılığın yanı sıra düşük işlem hacimli payların likiditesini artırmak için “likidite sağlayıcılık” mekanizmasının da bulunduğunu, ancak likidite sağlayıcılığın fiyat istikrarı sağlama amacı taşımadığını özellikle ayırıyor.
Bu ayrım çok önemli.
Likidite sağlamak ile fiyatı belirli bir seviyede tutmak aynı şey değildir.
Piyasa yapıcı piyasada sürekli bulunabilir ama bu, hisse fiyatının düşmesini engelleyeceği anlamına gelmez. Şirketin bilançosu kötüleşiyorsa, ekonomik koşullar değişiyorsa veya piyasada yoğun satış baskısı varsa piyasa yapıcının görevi “hisseyi yükseltmek” değildir.
Tam tersine, piyasa yapıcı riskini yönetmek zorundadır.
Piyasa Yapıcılığına Ekonomi, Psikoloji ve Teknoloji Açısından Bakmak
Bu konu aslında yalnızca finansla sınırlı değil.
Ekonomi açısından piyasa yapıcılık, arz ile talep arasındaki boşluğu azaltan bir aracılık mekanizmasıdır.
Finans mühendisliği açısından ise envanter, volatilite, korelasyon ve hedge riskinin sürekli yönetilmesidir.
Bilgisayar bilimi açısından bakıldığında ise milisaniyeler içinde binlerce emri değerlendiren algoritmalar, otomatik fiyat güncelleme sistemleri ve risk kontrolleri devreye girer.
Psikoloji tarafında ise yatırımcı davranışları önem kazanır. Piyasa yapıcı gerçek zamanlı olarak insanların korku, açgözlülük, panik ve aşırı iyimserlik dönemlerinde oluşturduğu emir akışının sonuçlarıyla karşılaşır.
Örneğin BIS, piyasa stresinin yükseldiği dönemlerde piyasa yapıcıların envanter riskini daha yüksek algılayabileceğini ve bunun spreadlerin genişlemesine yol açabileceğini belirtiyor. Bu da ilginç bir geri besleme yaratabilir: Volatilite artar → piyasa yapıcının riski artar → spread genişler → işlem maliyeti yükselir → piyasa derinliği azalabilir.
Yani piyasa yapıcılık bazen piyasa stresini tamamen ortadan kaldırmak yerine, stresin piyasaya nasıl yayıldığını şekillendiren mekanizmalardan biri haline gelir.
Yatırımcı Piyasa Yapıcılığına Bakarken Nelere Dikkat Etmeli?
Bence ekranda yalnızca “piyasa yapıcı alışta kaç lot bekliyor?” sorusuna bakmak yeterli değil.
Daha anlamlı bir değerlendirme için şu sorular birlikte düşünülmeli:
• Alış-satış spread'i ne kadar?
• Emir defterinin derinliği gerçekten yüksek mi?
• Büyük bir emir geldiğinde fiyat ne kadar değişiyor?
• İşlem hacmi düzenli mi, yoksa birkaç büyük işlemden mi oluşuyor?
• Piyasa yapıcının kotasyonları gün boyunca ne kadar süre piyasada kalıyor?
• Finansal ürünün volatilitesi yükseldiğinde spread nasıl değişiyor?
• Üründe tek bir piyasa yapıcı mı var, birden fazla piyasa yapıcı mı bulunuyor?
• İşlem gören ürünün kendisi likit mi, yoksa sadece piyasa yapıcı sayesinde mi işlem yapılabiliyor?
Bu sorular yatırımcıyı “ekranda emir var, demek ki piyasa likit” gibi yüzeysel bir değerlendirmeden çıkarıp gerçek piyasa kalitesine yaklaştırır.
Sonuç: Piyasa Yapıcı Aslında Ne Yapıyor?
Özetlemek gerekirse piyasa yapıcılığı kapsamında gerçekleştirilen işlemler, bir finansal araçta düzenli biçimde alış ve satış fiyatları sunarak likidite oluşturmayı amaçlayan profesyonel işlemlerdir.
Piyasa yapıcı, yatırımcıdan bağımsız şekilde “fiyatı istediği yere götüren kişi” değildir. Kendi sermayesini ve envanterini kullanarak işlem yapar, spread üzerinden gelir elde etmeye çalışır ve aynı zamanda ciddi fiyat, likidite, finansman ve envanter riski taşır.
Borsa İstanbul'un uygulamalarında bunun somut karşılığı çift taraflı kotasyonlardır. Varantlarda piyasa yapıcılık zorunlu bir unsurken, bazı pay ve diğer sermaye piyasası araçlarında piyasa yapıcılık belirli koşullara ve pazar yapılarına göre uygulanabiliyor. VİOP'ta da farklı sözleşme grupları için piyasa yapıcılar bulunuyor.
Benim açımdan konunun en önemli çıkarımı şu: Piyasa yapıcılığı değerlendirirken “piyasa yapıcı fiyatı kontrol ediyor mu?” sorusundan ziyade “piyasa yapıcının varlığı işlem maliyetini, derinliği ve fiyat oluşumunu nasıl değiştiriyor?” sorusunu sormak daha verimli.
Çünkü finansal piyasalarda gerçek güç çoğu zaman tek bir fiyat seviyesinde değil, o fiyatın arkasındaki likiditede saklı.
Sizce bir piyasada piyasa yapıcının bulunması küçük yatırımcı açısından daha fazla güven mi yaratıyor, yoksa profesyonel oyuncunun avantajını artırdığı için yeni bir risk mi oluşturuyor?
Bir de daha pratik bir soru: Bir yatırım aracını seçerken spread, işlem hacmi ve emir defteri derinliğine ne kadar bakıyorsunuz? Sizce yatırımcıların çoğu bu üç göstergenin önemini yeterince biliyor mu?
Kaynaklar ve Dayanaklar
• Borsa İstanbul – Pay Piyasası, “Piyasa İşleyişi / Piyasa Yapıcılık ve Likidite Sağlayıcılık”. Piyasa yapıcılığın tanımı, çift taraflı kotasyon, likidite hedefi ve piyasa yapıcılı işlem yöntemleri.
• Borsa İstanbul – “Piyasa Yapıcı Üyeler”. Pay Piyasası ve Borçlanma Araçları Piyasası'ndaki piyasa yapıcılık sistemleri ve kuruluşlara ilişkin bilgiler.
• Borsa İstanbul – VİOP “Piyasa Yapıcılık”. Endeks vadeli/opsiyon, döviz opsiyonları, pay vadeli ve pay opsiyonlarında piyasa yapıcılık uygulamaları.
• U.S. Securities and Exchange Commission (SEC) – “Market Centers: Buying and Selling Stock”. Piyasa yapıcının tanımı ve emir gerçekleştirme sürecindeki rolü.
• SEC – “Staff Report on Equity and Options Market Structure Conditions in Early 2021”. GameStop ve 2021 başındaki piyasa yapısı koşullarına ilişkin resmi inceleme.
• Bank for International Settlements (BIS) – “The economics of market-making”. Spread, envanter riski, hedge maliyetleri ve piyasa yapıcının gelir-risk yapısı.
• BIS – “Regulation and liquidity provision”. Likiditenin spread, piyasa derinliği ve fiyat etkisi üzerinden değerlendirilmesine ilişkin açıklamalar.
• European Securities and Markets Authority (ESMA) – MiFID II Article 4 ve Article 17. Piyasa yapıcı tanımı ve algoritmik piyasa yapıcılık yükümlülükleri.
Buradaki önemli nokta şu: Böyle dönemlerde piyasa yapıcının karşılaştığı risk normal piyasa koşullarından çok daha yüksek.
Fiyat çok hızlı hareket ediyor, işlem hacmi patlıyor ve yatırımcıların emirleri olağan dönemlere göre çok daha dengesiz hale gelebiliyor. Bu durumda piyasa yapıcının verdiği fiyatların arasındaki spread genişleyebilir veya risk limitleri devreye girebilir.
GameStop olayı doğrudan “piyasa yapıcılık işlemleri” olarak okunmamalı. Olay; açığa satış, opsiyon piyasası, bireysel yatırımcı emirleri, brokerlar, takas kuruluşları ve piyasa yapıcılar dahil olmak üzere daha geniş bir piyasa yapısı tartışmasının parçasıydı. SEC'in raporu da zaten olayın tamamını hisse ve opsiyon piyasalarının işleyişi bağlamında inceliyor.
Yatırımcı Açısından En Önemli Konu: Spread
Bireysel yatırımcı için piyasa yapıcılığın en somut sonucu çoğu zaman spread'dir.
Diyelim ki ekranda:
Alış: 50,00 TL
Satış: 50,20 TL
görülüyor.
Spread:
50,20 - 50,00 = 0,20 TL
Yüzdesel olarak yaklaşık:
0,20 / 50 = %0,40
olur.
Yani yatırımcı 50,20 TL'den alıp hemen satmak isterse teorik olarak 50 TL civarındaki alış fiyatına denk gelen bir çıkışla karşılaşabilir. Daha komisyonları hesaba katmadan yüzde 0,40 civarında bir fark oluşuyor.
Bu nedenle özellikle sık işlem yapan bir yatırımcı için spread küçük görünse bile toplam maliyet ciddi hale gelebilir.
Örneğin 100.000 TL tutarında bir işlemde yüzde 0,40'lık fark yaklaşık 400 TL'lik teorik fiyat farkı anlamına gelir.
Burada erkek yatırımcıların daha çok “Bu işlem bana kaç TL'ye mal oluyor, spread ne kadar, çıkış fiyatım ne?” gibi sonuç odaklı sorular sorması mümkünken, kadın yatırımcıların aynı mekanizmanın “Bu piyasa bana güven veriyor mu, fiyat oluşumu adil mi, küçük yatırımcı dezavantajlı mı?” gibi güven ve piyasa deneyimi tarafına daha fazla dikkat etmesi mümkün olabilir.
Fakat bunu biyolojik veya değişmez bir kadın-erkek ayrımı olarak görmek doğru olmaz. Yatırım davranışları yaş, gelir, finansal eğitim, deneyim, risk toleransı ve sosyal çevre gibi birçok faktörden etkilenir. Burada asıl önemli olan iki bakış açısını birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı olarak görmek.
Bir yatırımcının “spread kaç?” sorusu kadar “Bu spread neden bu kadar geniş?” sorusu da önemlidir.
Piyasa Yapıcılığı Yatırımcı İçin İyi mi, Kötü mü?
Tek başına iyi veya kötü demek mümkün değil.
İyi tasarlanmış bir piyasa yapıcılık sistemi, düşük likiditeli bir üründe alıcı ve satıcıların karşılaşmasını kolaylaştırabilir. İşlem maliyetlerinin düşmesine ve fiyat oluşumunun daha düzenli hale gelmesine katkı sağlayabilir.
Borsa İstanbul da piyasa yapıcılı sürekli işlem yönteminin fiyat istikrarına ve likiditeye katkı sağlamasını hedeflediğini belirtiyor. Ayrıca Borsa, piyasa yapıcılığın yanı sıra düşük işlem hacimli payların likiditesini artırmak için “likidite sağlayıcılık” mekanizmasının da bulunduğunu, ancak likidite sağlayıcılığın fiyat istikrarı sağlama amacı taşımadığını özellikle ayırıyor.
Bu ayrım çok önemli.
Likidite sağlamak ile fiyatı belirli bir seviyede tutmak aynı şey değildir.
Piyasa yapıcı piyasada sürekli bulunabilir ama bu, hisse fiyatının düşmesini engelleyeceği anlamına gelmez. Şirketin bilançosu kötüleşiyorsa, ekonomik koşullar değişiyorsa veya piyasada yoğun satış baskısı varsa piyasa yapıcının görevi “hisseyi yükseltmek” değildir.
Tam tersine, piyasa yapıcı riskini yönetmek zorundadır.
Piyasa Yapıcılığına Ekonomi, Psikoloji ve Teknoloji Açısından Bakmak
Bu konu aslında yalnızca finansla sınırlı değil.
Ekonomi açısından piyasa yapıcılık, arz ile talep arasındaki boşluğu azaltan bir aracılık mekanizmasıdır.
Finans mühendisliği açısından ise envanter, volatilite, korelasyon ve hedge riskinin sürekli yönetilmesidir.
Bilgisayar bilimi açısından bakıldığında ise milisaniyeler içinde binlerce emri değerlendiren algoritmalar, otomatik fiyat güncelleme sistemleri ve risk kontrolleri devreye girer.
Psikoloji tarafında ise yatırımcı davranışları önem kazanır. Piyasa yapıcı gerçek zamanlı olarak insanların korku, açgözlülük, panik ve aşırı iyimserlik dönemlerinde oluşturduğu emir akışının sonuçlarıyla karşılaşır.
Örneğin BIS, piyasa stresinin yükseldiği dönemlerde piyasa yapıcıların envanter riskini daha yüksek algılayabileceğini ve bunun spreadlerin genişlemesine yol açabileceğini belirtiyor. Bu da ilginç bir geri besleme yaratabilir: Volatilite artar → piyasa yapıcının riski artar → spread genişler → işlem maliyeti yükselir → piyasa derinliği azalabilir.
Yani piyasa yapıcılık bazen piyasa stresini tamamen ortadan kaldırmak yerine, stresin piyasaya nasıl yayıldığını şekillendiren mekanizmalardan biri haline gelir.
Yatırımcı Piyasa Yapıcılığına Bakarken Nelere Dikkat Etmeli?
Bence ekranda yalnızca “piyasa yapıcı alışta kaç lot bekliyor?” sorusuna bakmak yeterli değil.
Daha anlamlı bir değerlendirme için şu sorular birlikte düşünülmeli:
• Alış-satış spread'i ne kadar?
• Emir defterinin derinliği gerçekten yüksek mi?
• Büyük bir emir geldiğinde fiyat ne kadar değişiyor?
• İşlem hacmi düzenli mi, yoksa birkaç büyük işlemden mi oluşuyor?
• Piyasa yapıcının kotasyonları gün boyunca ne kadar süre piyasada kalıyor?
• Finansal ürünün volatilitesi yükseldiğinde spread nasıl değişiyor?
• Üründe tek bir piyasa yapıcı mı var, birden fazla piyasa yapıcı mı bulunuyor?
• İşlem gören ürünün kendisi likit mi, yoksa sadece piyasa yapıcı sayesinde mi işlem yapılabiliyor?
Bu sorular yatırımcıyı “ekranda emir var, demek ki piyasa likit” gibi yüzeysel bir değerlendirmeden çıkarıp gerçek piyasa kalitesine yaklaştırır.
Sonuç: Piyasa Yapıcı Aslında Ne Yapıyor?
Özetlemek gerekirse piyasa yapıcılığı kapsamında gerçekleştirilen işlemler, bir finansal araçta düzenli biçimde alış ve satış fiyatları sunarak likidite oluşturmayı amaçlayan profesyonel işlemlerdir.
Piyasa yapıcı, yatırımcıdan bağımsız şekilde “fiyatı istediği yere götüren kişi” değildir. Kendi sermayesini ve envanterini kullanarak işlem yapar, spread üzerinden gelir elde etmeye çalışır ve aynı zamanda ciddi fiyat, likidite, finansman ve envanter riski taşır.
Borsa İstanbul'un uygulamalarında bunun somut karşılığı çift taraflı kotasyonlardır. Varantlarda piyasa yapıcılık zorunlu bir unsurken, bazı pay ve diğer sermaye piyasası araçlarında piyasa yapıcılık belirli koşullara ve pazar yapılarına göre uygulanabiliyor. VİOP'ta da farklı sözleşme grupları için piyasa yapıcılar bulunuyor.
Benim açımdan konunun en önemli çıkarımı şu: Piyasa yapıcılığı değerlendirirken “piyasa yapıcı fiyatı kontrol ediyor mu?” sorusundan ziyade “piyasa yapıcının varlığı işlem maliyetini, derinliği ve fiyat oluşumunu nasıl değiştiriyor?” sorusunu sormak daha verimli.
Çünkü finansal piyasalarda gerçek güç çoğu zaman tek bir fiyat seviyesinde değil, o fiyatın arkasındaki likiditede saklı.
Sizce bir piyasada piyasa yapıcının bulunması küçük yatırımcı açısından daha fazla güven mi yaratıyor, yoksa profesyonel oyuncunun avantajını artırdığı için yeni bir risk mi oluşturuyor?
Bir de daha pratik bir soru: Bir yatırım aracını seçerken spread, işlem hacmi ve emir defteri derinliğine ne kadar bakıyorsunuz? Sizce yatırımcıların çoğu bu üç göstergenin önemini yeterince biliyor mu?
Kaynaklar ve Dayanaklar
• Borsa İstanbul – Pay Piyasası, “Piyasa İşleyişi / Piyasa Yapıcılık ve Likidite Sağlayıcılık”. Piyasa yapıcılığın tanımı, çift taraflı kotasyon, likidite hedefi ve piyasa yapıcılı işlem yöntemleri.
• Borsa İstanbul – “Piyasa Yapıcı Üyeler”. Pay Piyasası ve Borçlanma Araçları Piyasası'ndaki piyasa yapıcılık sistemleri ve kuruluşlara ilişkin bilgiler.
• Borsa İstanbul – VİOP “Piyasa Yapıcılık”. Endeks vadeli/opsiyon, döviz opsiyonları, pay vadeli ve pay opsiyonlarında piyasa yapıcılık uygulamaları.
• U.S. Securities and Exchange Commission (SEC) – “Market Centers: Buying and Selling Stock”. Piyasa yapıcının tanımı ve emir gerçekleştirme sürecindeki rolü.
• SEC – “Staff Report on Equity and Options Market Structure Conditions in Early 2021”. GameStop ve 2021 başındaki piyasa yapısı koşullarına ilişkin resmi inceleme.
• Bank for International Settlements (BIS) – “The economics of market-making”. Spread, envanter riski, hedge maliyetleri ve piyasa yapıcının gelir-risk yapısı.
• BIS – “Regulation and liquidity provision”. Likiditenin spread, piyasa derinliği ve fiyat etkisi üzerinden değerlendirilmesine ilişkin açıklamalar.
• European Securities and Markets Authority (ESMA) – MiFID II Article 4 ve Article 17. Piyasa yapıcı tanımı ve algoritmik piyasa yapıcılık yükümlülükleri.